Paź królowej(papilio machaon) - jaskółcze ogony

Paź królowej to jeden z najpiękniejszych i największych polskich motyli dziennych. Jest również jednym z najbardziej charakterystycznych rodzimych gatunków odwiedzających nasze ogrody.

fot. Krzysztof Pierzgalski

Motyl posiada skrzydła żółte z czarnym wzorem o rozpiętości dochodzącej do 70 mm. Druga para skrzydeł ma błękitną przepaskę i pomarańczową plamkę oraz na tylnej krawędzi charakterystyczne zakończenie w kształcie szpica. I to od kształtu tych skrzydeł pochodzi angielska nazwa pazi - swallowtails czyli ”jaskółcze ogony”.

funkcje, które spełniają jaskółcze ogony
Niektórzy twierdzą, że wyrostki pełnią funkcje sterowników i stabilizatorów. Inni uważają,że są to „nibyczułki” i wraz z występującymi na skrzydłach niebiesko – pomarańczowymi oczkami mają za zadanie odwrócić uwagę potencjalnego napastnika od właściwej głowy. Ze względu na często spotykane całkiem sprawnie latające okazy, pozbawione przez ptaki jednego lub obu ogonków,należałoby raczej skłaniać się do uznania drugiej funkcji pełnionej przez jaskółcze ogony.

paź królowej - występowanie
Motyle pojawiają się w dwóch pokoleniach. Pierwsze pokolenie od kwietnia do połowy czerwca a drugie w lipcu i sierpniu. Letnie pazie mają ciemniejsze skrzydła w porównaniu z motylami tego gatunku pojawiającymi się wiosną. Paź królowej występuje na terenie całej Polski. Spotykamy go na nasłonecznionych wzgórzach,polanach,łąkach,polach i ugorach. Spija nektar z roślin dziko rosnących jak:koniczyna łąkowa,lucerna siewna,chaber łąkowy, żmijowiec pospolity . W ogrodach, najbardziej przyciągają go krzewy budlei. Rzadko widywany jest jednak w większych ilościach. Paź królowej był niegdyś bardzo licznym motylem,ale wskutek nowoczesnego rolnictwa i działania kolekcjonerów,w niektórych miejscach niemal wyginął. Jeszcze w rozporządzeniu z roku 1995 był na liście owadów chronionych. Fakt,że nie jest związany z żadnym konkretnym środowiskiem sprawił,że zniknął z tej listy. Obecnie coraz częściej mówi się w niektórych środowiskach o konieczności ochrony pazia królowej. Umieszczają pazia na „czerwonej liście” zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce.

gdzie spotkamy gąsienice motyla?
Wyrośnięte larwy są łatwe do zauważenia,bo przebywają głównie na kwiatostanach i są bardzo kolorowe. Żerują na pospolitych roślinach baldaszkowatych,jak dzika marchew,koper,olszewnik kminkolistny, gorysz błotny,biedrzeńce i inne. Gatunek ten żeruje również w ogrodach na marchwi uprawnej. Właściciele warzywników raczej są mało wyrozumiali,co do preferencji żywieniowych gąsienic i skutecznie je zwalczają. Może warto tych gąsienic nie traktować jak szkodników i pozwolić im przetrwać w naszych ogrodach. Gąsienice pazia królowej większe szanse na przetrwanie mają na dziko rosnących gatunkach roślin z rodziny selerowatych, chociaż i tu pasożyty i drapieżniki dziesiątkują populacje larw i poczwarek. Ulubionym pokarmem gąsienic są kwiaty i nasiona,toteż najczęściej gąsienice można napotkać na kwiatostanach wysoko nad ziemią.

gąsienice motyla
Z jaj pazia wylęgają się gąsienice - larwy motyla. Po wylęgu z jaja są czarne z jasnymi plamami na grzbiecie,co upodabnia je do ptasich odchodów. Tego typu kamuflaż ułatwia im przetrwanie. Przez okres pierwszych linień mają stożkowate wyrostki na każdym pierścieniu. Starsze gąsienice są bardzo kolorowe:jasnozielone z czarnymi pasami i pomarańczowymi kropkami. Zaniepokojone unoszą przednią część ciała i wysuwają zza głowy jasnopomarańczowe różki tzw. osmaterium. Różki emitują intensywny zapach przypominający nieco ananas. To całe przedstawienie wykonują dla odstraszenia drapieżnika lub pasożyta. Gąsienica jest jedynym stadium rozwojowym,w którym motyl rośnie,dlatego pobiera bardzo duże ilości pokarmu. Następnie przechodzą do stadium poczwarek. Gąsienica przestaje przyjmować pokarm,opróżnia przewód pokarmowy,zrzuca z siebie oskórek i zmienia się w nieruchomą formę. Poczwarki z powodu małej ruchliwości są na ogół bezbronne. Ratuje je przed wrogami ochronna barwa i kształt i często niedostępne miejsca ,w którym się znajdują. Gąsienice przed przepoczwarzeniem najczęściej opuszczają roślinę żywicielkę i wyszukują odpowiednie miejsce. Zimują przyczepione do łodyg roślin żywicielskich,bądź kory drzew i murów,znajdujących się w pobliżu żerowiska przy pomocy trzech jedwabnych nitek. W tej postaci pazie mogą być zielone,brązowe,szare,a nawet prawie czarne w kolorze zbliżonym do otoczenia. Przyczepione w miejscach ukrytych, zacienionych mają barwę czarno-brązową lub są ciemno uplamione. W miejscach otwartych - poczwarki pazia królowej są zielone lub żółtawe.

przeobrażenie w motyla
Wykluwanie się motyla z poczwarki to jedno z najpiękniejszych zjawisk spotykanych w świecie owadów. Po odepchnięciu przednich części pękniętej skórki poczwarki za pomocą skrzydełek i łapek - motyl wydobywa się z niej dzięki rozprężeniu pierścieni odwłoka. Po wykluciu wchodzi na najbliższą roślinę,zajmuje pozycję wiszącą,aby móc napompować wiotkie,miękkie z cienkiej błonki zbudowane maleńkie skrzydełka. Błonka rozpięta jest na dość regularnie rozłożonych żyłkach. Motyl wprowadza krew do żyłek i wtedy skrzydełka zaczynają powoli się rozciągać. Po rozprostowaniu skrzydła zwisają bezwładnie do chwili całkowitego wyschnięcia i stwardnienia chitynowej błonki i żyłek. Po upływie kilku godzin motyl jest zdolny do lotu. Skrzydła pazia królowej mają dużą powierzchnię w porównaniu z ciężarem ciała,stąd liczba uderzeń skrzydłami na minutę wynosi zaledwie 300 razy na minutę. Rekordzistą pod tym względem jest motyl nocny fruczak gołąbek, który uderza w locie skrzydłami 5000 razy na minutę - ich wibracja daje wrażenie barwnej mgły.

prokreacja
W bardzo ciekawy sposób pazie łączą się w pary. Miejscem spotkań są najczęściej miejsca wywyższone w terenie. Samce i samice spotykają się np. na szczytach wzgórz i kopców.

(źródło:atlas Motyle Polskie,działkowiec)

Inne artykuły autora:  Amarylisy - kwiaty cebulowe, Zimowity zakwitają jesienią, Jak sadzi się rośliny cebulowe, Aronia uprawa - czy warto uprawiać aronię?, Funkia inaczej hosta, Trawnik wiosną - renowacja trawnika, Krokusy - kwiaty na powitanie wiosny, The bush of forsythia sparkles in the sun, Krzew forsycji słońcem się mieni, Marchew z własnej działki - siew i uprawa, Leszczyna pospolita - orzech laskowy, Bukszpan zwyczajny - uprawa i cięcie, Kalendarz fenologiczny - dziesięć pór roku, „Zima jest piękna w leśnej ciszy, kiedy otula drzew korony. Sprowadza sen natury. Marzy się nam wiosna, a przecież to dopiero pierwsza faza snu”, Christmas flower (Euphorbia pulcherrima) - poinsettia, Christmas superstitions and prophecies, Gwiazda betlejemska - poinsecja, Poisonous fruit in the garden, Kaktus bożonarodzeniowy - grudnik (zygokaktus ), Ciemierniki - "róże Bożego Narodzenia", Jak prawidłowo sadzić drzewa i krzewy?, Róże - królewskie kwiaty, Dalie ogrodowe - Georginie, Trujące owoce w ogrodzie, Maseczka z własnego ogrodu, Kompostowanie, kompost - najtańszy nawóz, Maj w ogrodzie - kwitnący maj, Wiosna w ogrodzie - wysiew w kwietniu, Przedwiośnie - pierwsze symptomy wiosny, Ogrody zimowe - szklane domy